|

WYSŁUCHANIE DZIECKA W SPRAWACH RODZINNYCH: Przewodnik dla rodziców i opiekunów prawnych

Godziny

Zastanawiasz się, na czym polega wysłuchanie dziecka w sprawach rodzinnych? W tym wpisie przybliżam, jak powinno wyglądać przygotowanie do wysłuchania, czego unikać, oraz jakie znaczenie ma głos dziecka dla sądu w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej, kontaktów czy miejsca zamieszkania. Poznasz, jakie prawa, przysługują dziecku, w tym delikatnym procesie.

CO NA TO PRAWO?

Prawo dopuszcza możliwość wysłuchania dziecka. 

Sposób, warunki, przeprowadzenia takich czynności, zostały unormowane przede wszystkim w Kodeksie postępowania cywilnego, ze szczególnym uwzględnieniem art. 216 ze zn. 1 k.p.c. i art. 216 ze zn. 2 k.p.c.

Ponadto, na podstawie ustawowej delegacji, wysłuchanie dziecka zostało uregulowane w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 2024 r. w sprawie sposobu przygotowania i przeprowadzenia wysłuchania dziecka oraz warunków, jakim mają odpowiadać pomieszczenia przeznaczone do przeprowadzania takich wysłuchań (Dz. U. poz. 1579).

Poniżej, na kanwie spraw rodzinnych, przedstawię, co wynika z tych regulacji, aby mieć jasność, jak przebiega wysłuchanie, co jest możliwe, a co absolutnie niedopuszczalne.

KIEDY I DLACZEGO PRZEPROWADZA SIĘ WYSŁUCHANIE DZIECKA?

Zgodnie z ogólną zasadą, sąd wysłucha dziecko, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości małoletniego na to pozwala. Sędzia ustala,  czy dziecko może być wysłuchane na podstawie:

  • akt sprawy,
  • podczas wysłuchania albo przesłuchania rodzica, opiekuna bądź osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje,
  • wywiadu kuratora lub opinii biegłego.

Na podstawie zebranych informacji sędzia analizuje także sposób komunikowania się dziecka z otoczeniem. Ważne jest też, jak dziecko funkcjonuje, by móc nawiązać z nim kontakt i skutecznie przeprowadzić wysłuchanie. Obejmuje to również ustalenie optymalnej pory i czasu trwania wysłuchania, także przy uwzględnieniu wieku, stanu zdrowia dziecka. Co ważne, planując czas trwania wysłuchania, sąd uwzględnia, że może wystąpić potrzeba zarządzenia przerwy w prowadzonym wysłuchaniu.

Obowiązkiem sędziego jest również zweryfikowanie, czy zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające obecność przy wysłuchaniu biegłego psychologa.

W praktyce, po taką czynność sięga się, np. w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej czy ustalenia kontaktów.

Wysłuchanie dziecka, stanowi wyraz podmiotowego traktowania dzieci w postępowaniu sądowym. Dlatego, jeżeli cechy osobiste małoletniego na to pozwalają, powinien mieć możliwość wyrażenia swojego stanowiska, swoich potrzeb, zapatrywań na sytuację rodzinną.

Takie założenie ma swoje źródło zarówno w Konstytucji RP, jak i innych aktach prawnych.

CIEKAWOSTKA – ROZSZERZAJĄCA WIEDZĘ:

„Określając wzajemne relacje między rodzicami a dziećmi oraz prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, art. 48 Konstytucji RP stanowi, iż rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Jednocześnie przepis ten nakłada na rodziców ograniczenie, jakim jest obowiązek uwzględnienia stopnia dojrzałości dziecka, wolności jego sumienia i wyznania oraz jego przekonań. W art. 72 ust. 3 Konstytucja RP nakłada na organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko obowiązek wysłuchania go i w miarę możliwości uwzględnienia jego zdania. Ustrojodawca, używając w powołanym przepisie sformułowania „w toku ustalania praw dziecka”, dostrzega zmienność zakresu praw, z których może korzystać – uwarunkowaną nie tyle wiekiem, ile stopniem rozwoju psychofizycznego (B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2009, s. 369). Natomiast wprowadzenie przez ustrojodawcę w art. 48 ust. 1 pojęcia stopnia dojrzałości ma – zdaniem powołanego autora – kluczowe znaczenie. Wpływa ono na każdym etapie jego rozwoju – aż do uzyskania pełnoletności – na zakres decyzji, które dziecko może podejmować, a tym samym na zakres jego praw i obowiązków.

Artykuł 2161 stanowi realizację tych postanowień oraz art. 12 Konwencji o prawach dziecka, zawartej w Nowym Jorku 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.), stanowiącego, że:

1) państwa-strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka, przyjmując z należytą uwagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka;

2) w tym celu dziecko będzie miało w szczególności zapewnioną możliwość wypowiadania się w każdym postępowaniu sądowym i administracyjnym dotyczącym dziecka, bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawiciela bądź odpowiedniego organu, zgodnie z zasadami proceduralnymi prawa wewnętrznego (zob. także postanowienie SN z 15.12.1998 r., I CKN 1122/98, OSNC 1999/6, poz. 119; Standardy prawne Rady Europy, teksty i komentarze, t. 1, Prawo rodzinne, red. M. Safjan, Warszawa 1994, s. 202, oraz B. Czech, Artykuł 58 k.r.o. w związku z problematyką ustawy nowelizującej z dnia 6 listopada 2008 r., RiP 2009/19, s. 5 i n., oraz E.A. Epa, Wysłuchanie dziecka w postępowaniu rozwodowym, KKSSiP 2015/4, s. 56 i n.; K. Flaga-Gieruszyńska, Dowód z zeznań małoletniego świadka a wysłuchanie dziecka w procesie cywilnym – wybrane zagadnienia [w:] Dowodzenie w postępowaniach sądowych w perspektywie porównawczej, red. D. Gil, Lublin 2016, s. 85 i n.).”

T. Żyznowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 216(1) – zaznaczenia własne.

JAKIE ZNACZENIE DLA SĄDU MA WYSŁUCHANIA DZIECKA?

Opinia dziecka jest ważnym, ale nie jedynym elementem, który sąd bierze pod uwagę przy podejmowaniu decyzji (obok innych dowodów i ogólnego dobra dziecka). Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę zdanie dziecka, ale może odstąpić od uwzględnienia go, jeśli jest to sprzeczne z jego dobrem.

JAK PRZEBIEGA TAKIE WYSŁUCHANIE?

TRYB I MIEJSCE WYS ŁUCHANIA

Wysłuchanie dziecka odbywa się na posiedzeniu niejawnym, w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach (takie wysłuchanie, w zależności od wieku dziecka, może zostać przeprowadzone, np. w gabinecie sędziego). Na czas trwania wysłuchania miejsce, w którym się ono odbywa, jest wyłączone z innych czynności.

Dzieci z zaburzeniami psychicznymi lub rozwojowymi oraz dzieci poniżej 13 roku życia są wysłuchiwane w specjalnie przystosowanych pomieszczeniach – w sądzie lub poza nim. Pomieszczenia te muszą spełniać określone warunki, zapewniające komfort i bezpieczeństwo dziecka:

  • Ściany i meble mają jasną, stonowaną kolorystykę.
  • Podłoga wyłożona jest miękką wykładziną.
  • Meble są dostosowane dla dziecka.
  • Oświetlenie jest ciche i regulowane.
  • Wielkość i umeblowanie umożliwiają swobodne poruszanie się dziecka.

Jeśli pomieszczenie jest również używane do przesłuchań w sprawach karnych, należy wyjaśnić dziecku, że kamery i mikrofony nie będą włączone, a wysłuchanie nie będzie nagrywane. Jest to kluczowe dla zapewnienia komfortu i zaufania.

Podczas wysłuchania dzieci z zaburzeniami psychicznymi lub rozwojowymi kluczowe jest ograniczenie czynników rozpraszających. Obejmuje to unikanie jaskrawych kolorów, mocnych zapachów i głośnych dźwięków. Wszystko po to, by zapewnić dziecku możliwość koncentracji i swobodę wypowiedzi.
 
Dzieci, które ukończyły 13 lat, mogą być wysłuchane w tych samych pomieszczeniach co młodsze dzieci, ale też w gabinecie sędziego lub innym odpowiednim miejscu w sądzie czy poza nim. Takie pomieszczenia muszą spełniać określone standardy:
  • Muszą mieć stały dostęp do światła dziennego.
  • Powinny być wyposażone w stolik i fotel dostosowany dla dziecka.
  • Przestrzeń ma umożliwiać swobodne poruszanie się.
  • Konieczny jest porządek, by dziecko miało zapewnioną koncentrację i swobodę wypowiedzi.

 

Jeżeli wysłuchanie odbywa się w gabinecie sędziego lub w innym pomieszczeniu na terenie sądu, akta dotyczące innych postępowań znajdują się poza zasięgiem wzroku dziecka.
WYPOSAŻENIE MIEJSCA WYSŁUCHANIA
W miejscu wysłuchania powinna być zapewniona woda oraz chusteczki higieniczne. W razie potrzeby, dla ułatwienia rozmowy, przygotowuje się materiały dostosowane do potrzeb dziecka – np. kredki, papier, rysunki czy inne pomoce wizualne. Dziecko powinno mieć także dostęp do materiałów obniżających lęk i napięcie. Aby uniknąć rozpraszania, sędzia powinien je udostępniać w miarę potrzeb.
KTO PRZEPROWADZA WYSŁUCHANIE

Przeprowadza je sędzia, a oprócz niego, w określonych wypadkach, w czynności może brać udział wyłącznie biegły psycholog. Nikt inny nie może być obecny podczas wysłuchania. Zatem w tej czynności nie uczestniczą ani rodzice, ani opiekunowie, ani protokolant, ani kurator, ani nawet pełnomocnicy stron. To podkreśla intymność i poufność wysłuchania.

PRZED PRZYSTĄPIENIEM DO WYSŁUCHANIA

Osobę, z którą dziecko przybyło na wysłuchanie, należy poinformować o przewidywanym czasie trwania wysłuchania i wskazać miejsce, gdzie może oczekiwać na jego zakończenie. Dziecko należy poinformować o miejscu oczekiwania osoby, z którą przybyło na wysłuchanie.

Przed rozpoczęciem wysłuchania sędzia:
  • umożliwia dziecku poznanie miejsca wysłuchania lub ponowne zapoznanie się z tym miejscem,
  • wyjaśnia dziecku w sposób dla niego zrozumiały i dostosowany do jego potrzeb zasady wysłuchania oraz prawo do odmowy udziału w wysłuchaniu,
  • informuje o celu wysłuchania, wyjaśniając dziecku, że nie ponosi odpowiedzialności za treść orzeczenia, które zostanie wydane przez sąd,
  • wyjaśnia również dziecku rolę osób uczestniczących w wysłuchaniu.
Sędzia ma obowiązek pouczyć dziecko, by sygnalizowało swoje potrzeby. Dziecko powinno poinformować, jeśli nie rozumie pytań, nie zna odpowiedzi, potrzebuje wyjaśnienia, czuje się źle zrozumiane, lub ma inne potrzeby. Sędzia uzgadnia z dzieckiem sposób sygnalizowania takich sytuacji.
PRZEBIEG WYSŁUCHANIA

Podczas wysłuchania sędzia nie używa stroju urzędowego  (nie ma zatem na sobie togi). Powinien obserwować reakcje i emocje dziecka, i reagować odpowiednio do danej sytuacji.

Należy posługiwać się prostym językiem, zadawać pytania otwarte, unikać przenośni oraz komunikatów zawierających ocenę osób bliskich dziecku. Nie należy także zadawać pytań sugerujących odpowiedzi.
Na zakończenie sędzia przeprowadza z dzieckiem rozmowę niezwiązaną z tematem wysłuchania. Jeśli obecny jest biegły psycholog, może on podjąć działania mające na celu obniżenie napięcia emocjonalnego dziecka. Zawsze po wysłuchaniu należy zapytać dziecko, czy ma pytania do sędziego.

Z przebiegu wysłuchania dziecka sporządza się notatkę urzędową, z którą później mogą zapoznać się uczestnicy postępowania. Nie utrwala się go natomiast za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk.

Wysłuchanie dziecka może nastąpić tylko raz w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga ponownego przeprowadzenia tej czynności lub potrzebę ponownego wysłuchania zgłasza dziecko. Ponowne wysłuchanie dziecka przeprowadza ten sam sąd, chyba że jest to niemożliwe lub stoi temu na przeszkodzie dobro dziecka.

CZY I JAK PRZYGOTOWAĆ DZIECKO DO WYSŁUCHANIA?

Podobnie, jak w przypadku badania OZSS, rodzice i opiekunowie powinni zadbać o to, aby minimalizować u dziecka poziom stresu. Należy otwarcie, ale spokojnie wytłumaczyć dziecku, że będzie rozmawiać z sędzią, wyjaśniając, że to nic strasznego i że sędzia chce poznać jego/jej punkt widzenia. Ważnym jest również zapewnienie dziecka o  swoim wsparciu, niezależnie od tego, co powie.

Sąd nie tylko zawiadamia o wysłuchaniu i informuje o przepisach (art. 216 ze zn. 2 k.p.c. oraz sposobie dokumentowania), ale także doręcza specjalną informację dla dziecka. Ta informacja jest przeznaczona dla osoby, która przyprowadza dziecko. Powinna być zrozumiała dla dziecka i zawierać:

  • wyjaśnienie celu, sposobu i miejsca wysłuchania,
  • pouczanie, że po przybyciu do sądu i obejrzeniu miejsca, dziecko będzie mogło podjąć decyzję o udziale w wysłuchaniu.
Jeżeli ma dojść do wysłuchania małoletniego z zaburzeniami ze spektrum autyzmu lub z niepełnosprawnością intelektualną, sąd, zawiadamiając o wysłuchaniu, informuje, o możliwości obejrzenia przez dziecko miejsca wysłuchania na terenie sądu co najmniej dwa dni przed terminem wysłuchania.
Pod żadnym pozorem nie powinni wpływać na to, co dziecko ma powiedzieć podczas wysłuchania. Należy pamiętać, że sędzia ma doświadczenie życiowe i zawodowe, potrafi wychwycić, kiedy zostało ono “przygotowane” do tego, co ma mówić i kiedy “po prostu” kłamie. 

Trzeba pamiętać, że celem jest wysłuchanie autentycznego głosu dziecka, a nie powielanie opinii rodziców.

PYTANIA DOTYCZĄCE WYSŁUCHANIA

Poniżej zamieszczam kilka pytań wraz z odpowiedziami, które dotyczą wysłuchania dziecka.

Jaka jest rola psychologa w czasie wysłuchania dziecka?

Jeżeli w wysłuchaniu uczestniczy biegły psycholog, to udziela on sędziemu, w miarę potrzeby, pomocy w wyjaśnieniu w sposób dostosowany do potrzeb dziecka informacji dotyczących, m. in. celu, zasad wysłuchania. Biegły psycholog udziela sędziemu, w miarę potrzeby, pomocy w formułowaniu pytań do dziecka oraz obserwuje reakcje i emocje dziecka, w szczególności lęk, niepokój, płacz lub zdenerwowanie, zmęczenie i znużenie, oraz wskazuje sędziemu możliwości wspierania dziecka i sposób reagowania na sytuacje utrudniające przebieg wysłuchania.

Czy można wysłuchać dzieci niewładających językiem polskim oraz dzieci, posługujące się językiem migowym (PJM), a także dzieci ze szczególnymi potrzebami w komunikowaniu się?

Jak najbardziej. W takiej sytuacji, sąd uwzględnia także okoliczność, że wypowiedzi będą wymagały przetłumaczenia, lub fakt korzystania z komunikacji wspomagającej i alternatywnej.

Jak wygląda wysłuchanie rodzeństwa?

Wysłuchanie rodzeństwa następuje osobno. Przyjmuje się, że jeżeli tego samego dnia przewiduje się wysłuchanie rodzeństwa, to wysłuchanie dzieci następuje kolejno po sobie.

PODSUMOWANIE

Wysłuchanie dziecka w sprawach rodzinnych to kluczowy element wymiaru sprawiedliwości, który stawia dobro i głos małoletniego w centrum uwagi. To nie tylko formalność, lecz przemyślana procedura. Ma ona na celu zapewnienie dziecku przestrzeni do wyrażenia swoich uczuć, potrzeb i perspektywy w bezpieczny i wspierający sposób.

Dzięki szczegółowym regulacjom prawnym i praktycznym wytycznym, sądy powinny dążyć do tego, aby każde wysłuchanie było prowadzone z największą starannością i poszanowaniem indywidualności dziecka.

Pamiętajmy, że celem sądu nie jest osądzenie, lecz zrozumienie. Dlatego tak ważne jest, aby zarówno rodzice, jak i opiekunowie podchodzili do tej procedury z empatią i odpowiedzialnością, wspierając dziecko w wyrażaniu jego autentycznego stanowiska, bez wywierania presji czy sugerowania odpowiedzi. Głos dziecka, odpowiednio usłyszany i zrozumiany, staje się cennym elementem, który pomaga sądowi w podjęciu najbardziej sprawiedliwych i korzystnych dla przyszłości małoletniego decyzji.

Jeśli masz pytania dotyczące wysłuchania dziecka w konkretnej sprawie, zapraszam do kontaktu z moją kancelarią. Zapewniam profesjonalne wsparcie i wszelkie niezbędne informacje, abyś mógł/mogła zrozumieć ten proces i przygotować się do niego w sposób optymalny.